Từ đặc điểm khí hậu mà xét, mùa thu là giai đoạn từ nóng chuyển sang lạnh, tức là thời kỳ “dương tiêu âm trưởng”. Sinh lý hoạt động của con người cũng biến đổi theo quy luật tự “hạ trưởng” sang “thu thâu”. Do đó, nguyên tắc dưỡng sinh mùa thu không thể rời khỏi “thâu - dưỡng”, tức là phải lấy dưỡng âm, giữ âm làm trọng.


Nói gọn lại: Mùa thu dưỡng phế, trọng ở dưỡng âm.

 Dưỡng phế cần giữ tâm trí an tĩnh, thần chí thư thái, tránh sầu bi thương cảm. Nên tự điều giải, tránh để bị khí “sát túc” của thu xâm nhiễm. Đồng thời nên giữ tâm khí thu liễm, thuận ứng với tính “dung bình” của tiết thu. Nói nôm na: tâm bình khí hòa chính là phương pháp dưỡng phế tốt nhất.

 

Trong sinh hoạt hằng ngày, cũng cần điều chỉnh theo mùa:

Sau tiết Lập thu, tiết khí đã “thiên cao khí sảng”, nên “tảo ngọa, tảo khởi, dữ kê câu hưng”: tức là đi ngủ sớm, dậy sớm khi gà gáy, thuận ứng với “thu thâu”.

 Thời tiết lúc này vẫn còn nóng, lại xen gió mát, biến hóa thất thường, thậm chí trong cùng một vùng cũng có thể xuất hiện bốn mùa. Vì thế chớ mặc quá nhiều, tránh cản trở sự thích ứng với khí lạnh dần xuống, dễ cảm hàn.

 Khi ngủ, nên giữ ấm vùng ngực, lưng, bởi lưng là nơi hội tụ của ngũ tạng du huyệt, tà phong xâm nhập dễ gây trúng phong.

 Đầu thu nhiều nơi còn ẩm nhiệt, khiến Tỳ Vị suy yếu, chính khí giảm. Lúc này nên ăn gạo tẻ, gạo nếp đều có công hiệu kiện Tỳ Vị, bổ Trung khí.


 Dưỡng sinh chống thu táo, trước hết cần nhuận Phế:

Mùa thu, khí hậu đặc trưng là khô táo. Theo Đông y: Phế chủ hô hấp, khai khiếu ra bì mao, biểu lý với Đại trường. Khi không khí khô, Phế, bì mao, Đại trường dễ bị tổn thương, phát sinh: da niêm khô, bong tróc, nứt nẻ, tóc khô xơ, gàu nhiều, môi khô nứt, họng nóng rát, đại tiện táo kết… Vì vậy, ẩm thực nên dưỡng âm, nhuận táo, điều dưỡng theo các phương diện:

 Uống nhiều nước và dịch lỏng như nước sôi, trà nhạt, nước trái cây, sữa đậu nành, sữa bò… để dưỡng âm, bù tân dịch.

 Ăn nhiều rau quả tươi: đa phần tính hàn lương, có công năng sinh tân nhuận táo, thanh nhiệt thông tiện. Đặc biệt: lê, củ cải là thực phẩm bảo kiện mùa thu. Ngoài ra: mật ong, bách hợp, hạt sen, vừng, mộc nhĩ, ngân nhĩ,… đều là thanh bổ nhuận táo. Hạn chế cay nóng chiên rán như hẹ, tỏi, hành, gừng, hồi, ớt, gà rán…

 Thường xuyên ăn cháo: bổ Tỳ vị, nhuận dưỡng Phế táo. Thêm các vị như lê, cà rốt, vừng, bách hợp vào cháo sẽ tăng tác dụng ích Phế, nhuận táo.

 Dùng dược thiện: như cháo có mạch môn, thiên môn, sa sâm… giúp tư âm nhuận táo, sinh tân, phòng khô khát, ho khan. Các loại cháo thích hợp mùa thu:

Cháo hạt sen: dưỡng thần cố tinh

Cháo bạch biển đậu: hòa trung bổ tạng

Cháo hạt óc chó: nhuận cơ phòng táo

Cháo vừng: nhuận Phế dưỡng Can

Cháo cúc hoa: thanh nhiệt minh mục

Cháo tổ yến: dưỡng Phế chỉ khái

Cháo củ mài: cố trường sáp tinh

Cháo lê: nhuận Phế sinh tân

 

Phòng hàn, chống táo: nhiều phép dưỡng sinh có thể thực hiện:

Ấn huyệt Thừa tương (dưới môi): kích thích tân dịch tiết ra, giải khát, nhuận táo, còn có tác dụng chống lão hóa.

 

Thích nghi “thu đông”: nên để cơ thể thích ứng lạnh một chút, giúp tăng sức chịu rét, phòng bệnh mùa đông.

Vận động thích hợp: leo núi, đi bộ, tập thể dục, bóng, chạy… đều tăng công năng Phế, tăng sức đề kháng chống táo.

 

Thực phẩm màu trắng là “hiệp sĩ” dưỡng Phế:

Theo học thuyết Ngũ hành, Phế thuộc Kim, ứng với sắc trắng. Vì vậy, ăn thực phẩm màu trắng vào mùa thu có công hiệu dưỡng Phế, nhuận táo. Thực phẩm nên chọn: củ cải trắng, cải thảo, bí, bách hợp, ngân nhĩ, ngó sen, hạt sen….

Củ cải trắng, cải thảo: rẻ, dưỡng sinh hữu hiệu, ngừa da khô táo, giúp nhuận trường phòng tiện bí.

 

Người béo phì nên ăn thêm các thực phẩm trắng sữa, trắng nhạt như cá, đậu hũ,… vừa giảm cảm giác thèm ăn, vừa giúp thanh lọc.

Picture1.png

Tuy nhiên, người Tỳ Vị hàn nên hạn chế các loại này, và người có cơ địa dị ứng thì nên chọn loại trắng có tính ôn bổ khí nguyên, như cải thảo, bách hợp.

 

Mẹo dùng rau quả nhuận Phế:

Mùa thu, các loại thực phẩm như bí đỏ, củ ấu, khoai tây, khoai môn, hành tây, nấm… đều có tác dụng dưỡng Phế.

Khi thu táo gây nội nhiệt, dễ phát tim hồi hộp, miệng khô, mất ngủ, mọc mụn, đau họng… thì nên dùng rau mát như dưa chuột, bí đao, cần tây… để “thanh hỏa”, giải nhiệt.

 

Phòng chống “thu phiền”: mệt mỏi mùa thu

“Xuân khốn, thu phiền, hạ miên miên”: là phản ứng sinh lý của cơ thể theo mùa. Sau mùa hè hao tổn, đến mùa thu cơ thể dễ sinh mệt mỏi. Cách khắc phục:

Vận động vừa sức: đi bộ, leo núi ngoài trời. Tránh vận động quá sức gây thêm mệt.

Ngủ đủ: điều hòa sinh học, dưỡng chính khí.

Điều chỉnh ăn uống: thanh đạm, ít dầu mỡ; tăng rau quả giàu vitamin; bổ sung thực phẩm giàu kali (hạt, đậu, hải sản…); dùng vừa phải trà, cà phê, socola để hưng phấn nhẹ.

 

Dưỡng sinh phân kỳ: Sơ thu – Trung thu – Vãn thu

Sơ thu: “giảm tân, tăng toan”, dưỡng Can khí.

Trung thu: khí táo, dễ mệt, nên ăn thanh đạm, ít dầu mỡ, tăng thực phẩm giàu vitamin, protein. Đông y khuyên ăn cà rốt, củ sen, lê, mật ong, vừng, mộc nhĩ… để dưỡng huyết nhuận táo, tăng đề kháng.

Vãn thu: nguy cơ bệnh tim mạch tăng (nhồi máu cơ tim, cao huyết áp). Cần ăn thực phẩm giàu protein, magiê, canxi, không ăn quá no, buổi sáng nên uống 1 cốc nước ấm để loãng huyết, ban ngày uống trà nhạt dưỡng tâm.

 

Thu táo dễ gây “khô mắt”

Khô mắt là bệnh nhãn khoa thường gặp. Thu khô khiến triệu chứng nặng hơn. Phòng trị: thường xuyên chớp mắt, tránh nhìn lâu không chớp. Dùng thuốc nhỏ mắt nhân tạo khi cần.

Ăn thực phẩm giàu vitamin: rau xanh, trứng gà, cà rốt, nho… bổ sung lutein.

Có thể phối hợp điều trị Đông y: dùng thực phẩm dưỡng huyết nhuận táo, châm cứu, xoa bóp huyệt quanh mắt.