Theo quan niệm Y học cổ truyền, tất cả đều có mối liên hệ mật thiết với một cơ quan quen thuộc mà chúng ta vẫn thường nhắc đến mỗi ngày: TỲ VỊ – hệ thống tiêu hóa của cơ thể.


Nói một cách dễ hiểu, thức ăn và nước uống chúng ta đưa vào cơ thể mỗi ngày không chỉ để no bụng, mà còn là nguồn nguyên liệu quan trọng để tạo nên khí, huyết và tân dịch – ba yếu tố thiết yếu giúp cơ thể duy trì sự sống và hoạt động khỏe mạnh.


Vậy quá trình này diễn ra như thế nào?


1. TỲ VỊ – NƠI KHỞI ĐẦU CỦA QUÁ TRÌNH SINH HÓA KHÍ HUYẾT


Trong Y học cổ truyền, Tỳ Vị được ví như “Cốc hải” – biển chứa đồ ăn thức uống, bởi đây là nơi tiếp nhận và làm nhuyễn thức ăn sau khi chúng ta ăn uống.


Nếu ví hệ tiêu hóa như một nhà máy chế biến dinh dưỡng thì:


  • Vị đảm nhiệm việc tiếp nhận, làm nhuyễn và tiêu hóa thức ăn.
  • Tỳ đảm nhiệm việc vận hoá, hấp thu và vận chuyển những chất dinh dưỡng tinh túy đến nuôi dưỡng toàn cơ thể.

Tỳ và Vị có mối quan hệ mật thiết, phối hợp nhịp nhàng để duy trì hoạt động tiêu hóa.


Theo Y học cổ truyền:

  • Tỳ ưa thấp, chủ thăng thanh: đưa phần tinh chất, dinh dưỡng có ích đi lên để nuôi dưỡng cơ thể.
  • Vị ưa táo, chủ giáng trọc: đưa phần cặn bã xuống dưới để đào thải ra ngoài

Hai hoạt động thăng – giáng này phải phối hợp hài hòa thì quá trình tiêu hóa mới diễn ra thuận lợi.


Khi Vị mất chức năng giáng, người bệnh có thể gặp tình trạng đầy bụng, chướng hơi, ăn uống khó tiêu, buồn nôn hoặc nôn mửa. Ngược lại, Vị nhiệt quá thịnh có thể khiến người bệnh nhanh đói, ăn nhanh tiêu.


Khi Tỳ mất chức năng vận hóa và thăng thanh, thức ăn và nước uống không được chuyển hóa tốt, thủy thấp dễ tích tụ trong cơ thể, lâu ngày có thể hình thành đàm ẩm, phù thũng. Người bệnh cũng có thể gặp tình trạng ăn uống kém, mệt mỏi, chân tay nặng nề, cơ nhục suy yếu, đại tiện phân lỏng.


Đó cũng là lý do trong Y học cổ truyền, Tỳ Vị luôn được xem là nền tảng quan trọng đối với sức khỏe sau khi con người chào đời.


2. TỪ THỨC ĂN, NƯỚC UỐNG ĐẾN KHÍ – CƠ THỂ TẠO RA NĂNG LƯỢNG NHƯ THẾ NÀO?


Sau khi được Tỳ vận hóa, phần tinh chất của thức ăn và nước uống được đưa lên Phế.


Tại đây, phần tinh chất này kết hợp với khí trời được đưa vào cơ thể qua đường hô hấp, tạo thành một dạng khí quan trọng gọi là Tông khí.


Tông khí có vai trò:


  • Thúc đẩy hoạt động hô hấp.
  • Hỗ trợ phát âm, tiếng nói.
  • Thúc đẩy khí huyết lưu thông trong cơ thể.
  • Góp phần duy trì hoạt động của Tâm và Phế.

Từ Tông khí, Y học cổ truyền còn phân chia thành hai dạng khí có vai trò rất quan trọng:


Dinh khí – nguồn nuôi dưỡng bên trong

Dinh khí lưu hành trong mạch, có nhiệm vụ nuôi dưỡng các tạng phủ và toàn bộ cơ thể.


Vệ khí – hàng rào bảo vệ bên ngoài

Vệ khí lưu hành ngoài mạch, có tác dụng bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh từ bên ngoài, làm ấm cơ nhục, da lông và điều hòa sự đóng mở của lỗ chân lông.


Có thể hiểu đơn giản: Dinh khí thiên về nuôi dưỡng, còn Vệ khí thiên về bảo vệ. Hai loại khí này phối hợp với nhau để duy trì sự sống và giúp cơ thể thích nghi với môi trường bên ngoài.



3. TÂN DỊCH – NGUỒN NƯỚC NUÔI DƯỠNG VÀ LÀM ẨM CƠ THỂ


Không chỉ tạo ra khí, thức ăn và nước uống còn là nguồn hình thành tân dịch.


Tân dịch là tên gọi chung cho các chất dịch bình thường trong cơ thể, có vai trò nuôi dưỡng, làm ẩm và duy trì hoạt động của các cơ quan, tổ chức.


Theo Y học cổ truyền, tân dịch được chia thành hai phần:

  • Tân: phần dịch trong, loãng, có tác dụng làm ẩm da, cơ nhục, tưới nhuận cơ thể và góp phần hình thành mồ hôi.
  • Dịch: phần dịch tương đối đặc, có tác dụng nuôi dưỡng các khớp, xương, tủy, não và làm ẩm các cơ quan như mắt, mũi, tai.

Quá trình vận chuyển tân dịch có sự tham gia của Tỳ, Phế và Thận.


Trong đó, Tỳ vận hóa và đưa thủy dịch lên Phế; Phế tuyên phát, túc giáng, phân bố thủy dịch đến các bộ phận của cơ thể. Phần thủy dịch tiếp tục được vận chuyển, bài tiết thông qua hệ thống Tam tiêu và Bàng quang.


Khi quá trình vận hóa và phân bố thủy dịch bị rối loạn, cơ thể có thể xuất hiện các biểu hiện như phù nề, khô da, khô miệng hoặc đàm ẩm tích tụ.


4. HUYẾT ĐƯỢC SINH RA TỪ ĐÂU? KHÔNG CHỈ TỪ THỨC ĂN!


Nhiều người thường nghĩ máu chỉ đơn giản được tạo ra từ những gì chúng ta ăn uống mỗi ngày. Nhưng theo Y học cổ truyền, quá trình hình thành huyết còn có sự tham gia của nhiều tạng phủ khác nhau.

Có hai nguồn sinh huyết quan trọng:


Thứ nhất: Tỳ Vị là nguồn sinh hóa huyết

Thức ăn và nước uống sau khi được Tỳ Vị vận hóa sẽ tạo thành phần tinh chất dinh dưỡng. Phần tinh chất này được đưa lên Phế, sau đó kết hợp với khí trời và thông qua sự phối hợp của Tâm, Phế để hình thành và vận hành huyết.


Thứ hai: Thận tàng tinh, tinh sinh tủy, tủy sinh huyết

Theo Y học cổ truyền, Thận có chức năng tàng tinh. Tinh có thể hóa sinh tủy, trong đó có tủy xương, và tủy có vai trò sinh huyết.

Như vậy, Tỳ Vị và Thận đều có vai trò quan trọng trong quá trình sinh huyết.

Huyết không chỉ có nhiệm vụ nuôi dưỡng cơ thể mà còn góp phần duy trì hoạt động của các cơ quan, cơ bắp, da tóc và các giác quan.


Khi huyết không được nuôi dưỡng hoặc lưu thông đầy đủ, người bệnh có thể xuất hiện những biểu hiện như da xanh nhợt, chóng mặt, tê bì chân tay, sắc mặt kém tươi và cơ thể mệt mỏi.



5. VÌ SAO Y HỌC CỔ TRUYỀN LUÔN ĐỀ CAO VIỆC BỒI BỔ TỲ VỊ?


Qua những phân tích trên, có thể thấy Tỳ Vị không chỉ liên quan đến chuyện ăn uống hay tiêu hóa thức ăn.

Theo Y học cổ truyền, đây còn là nguồn sinh hóa khí huyết và tân dịch, cung cấp những yếu tố cần thiết để nuôi dưỡng toàn bộ cơ thể.


Một người ăn uống kém, Tỳ Vị vận hóa suy yếu thì nguồn dinh dưỡng đưa đến các cơ quan cũng có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, việc điều hòa chức năng Tỳ Vị luôn là một nguyên tắc quan trọng trong nhiều phương pháp chăm sóc sức khỏe theo Y học cổ truyền.


Người xưa có câu:

“Còn Vị khí thì còn sống, mất Vị khí thì chết.”

Câu nói này nhấn mạnh tầm quan trọng của Vị khí đối với sự sống và khả năng duy trì hoạt động của cơ thể.


Chăm sóc sức khỏe không chỉ là bồi bổ khi cơ thể đã suy yếu, mà còn bắt đầu từ việc duy trì một hệ tiêu hóa khỏe mạnh, ăn uống điều độ và sinh hoạt hợp lý mỗi ngày.